หลังเสี่ยง HIV ควรล้างอย่างไร และอะไรไม่ควรทำก่อนขอ PEP
เมื่อเพิ่งเกิดเหตุที่กังวลว่าอาจสัมผัสเชื้อ HIV หลายคนรีบค้นหาว่าต้องล้างด้วยอะไร บีบแผลหรือสวนล้างหรือไม่ สิ่งสำคัญคือ ดูแลบริเวณที่สัมผัสอย่างอ่อนโยน จดเวลาที่เกิดเหตุ และติดต่อสถานพยาบาลทันที การล้างไม่สามารถใช้แทนการประเมินยา PEP ได้ และไม่ควรเสียเวลาหลายชั่วโมงกับการพยายามทำความสะอาดให้ “หมดเชื้อ” ด้วยตนเอง
ทำตอนนี้: เช็กลิสต์ 5 ขั้น
- หยุดการสัมผัสเพิ่มเติม และออกจากสถานการณ์ที่ไม่ปลอดภัยก่อน
- ดูแลเฉพาะภายนอกอย่างอ่อนโยน ล้างผิวหนังภายนอกด้วยน้ำและสบู่อ่อนตามปกติ หากกระเด็นเข้าตาหรือเยื่อบุ ให้ล้างด้วยน้ำสะอาดมาก ๆ โดยไม่ขัดถู
- อย่าบีบ กรีด หรือถูแผลแรง เพราะอาจทำให้เนื้อเยื่อบาดเจ็บเพิ่ม
- จดเวลาที่เกิดเหตุและลักษณะการสัมผัส เท่าที่จำได้ ไม่ต้องรอให้ข้อมูลครบจึงค่อยไป
- โทรหรือเดินทางไปประเมิน PEP ทันที โดยบอกเจ้าหน้าที่ว่า “เพิ่งมีเหตุที่กังวลเรื่อง HIV และต้องการประเมิน PEP”
การมีเหตุเสี่ยงไม่ได้แปลว่าจะติดเชื้อแน่นอน การประเมินขึ้นกับชนิดของการสัมผัส ของเหลวที่เกี่ยวข้อง ตำแหน่งของร่างกาย สถานะ HIV และการกดไวรัสของแหล่งสัมผัส รวมถึงการใช้ PrEP ของผู้มารับบริการ จึงควรให้บุคลากรทางการแพทย์ประเมินเป็นรายกรณี
ล้างผิวหนังภายนอกอย่างไร
หากเลือดหรือสารคัดหลั่งสัมผัสผิวหนัง ให้ล้างบริเวณภายนอกด้วยน้ำและสบู่อ่อนตามปกติ ไม่จำเป็นต้องขัดจนแดงหรือใช้สารฆ่าเชื้อเข้มข้น หากมีบาดแผล ให้ปล่อยให้น้ำไหลผ่านอย่างอ่อนโยนและดูแลตามหลักปฐมพยาบาลทั่วไป
หากสัมผัสตา ให้ล้างด้วยน้ำสะอาดหรือน้ำเกลือโดยไม่ขยี้ตา หากสัมผัสภายในปาก ให้บ้วนด้วยน้ำสะอาดและหลีกเลี่ยงการแปรงหรือขัดบริเวณที่อาจมีแผลทันที การดูแลเหล่านี้มีเป้าหมายเพื่อล้างสิ่งปนเปื้อนออกและลดการระคายเคือง ไม่ใช่การรับประกันว่าจะป้องกัน HIV ได้
หากเป็นอุบัติเหตุจากการทำงาน เช่น เข็มทิ่มหรือเลือดกระเด็น ให้รายงานผู้รับผิดชอบของสถานที่ทำงานและไปพบผู้ให้บริการทันทีพร้อมกัน อย่ารอรายงานเอกสารเสร็จก่อนจึงค่อยประเมิน PEP
สิ่งที่ไม่ควรทำ
ไม่สวนล้างช่องคลอดหรือทวารหนัก
การสวนล้างหลังมีเพศสัมพันธ์ไม่ป้องกัน HIV หรือโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ และอาจทำให้เนื้อเยื่อระคายเคือง CDC ระบุว่าวิธีทำความสะอาดอวัยวะเพศแบบสวนล้างไม่มีประสิทธิผลในการป้องกัน HIV/STI จึงควรล้างเฉพาะภายนอกอย่างอ่อนโยน
ไม่ใช้แอลกอฮอล์ น้ำยาฟอกขาว หรือสารเคมีรุนแรงกับเยื่อบุ
สารเหล่านี้อาจทำให้ผิวหนังหรือเยื่อบุบาดเจ็บ ห้ามเทหรือสอดเข้าไปในช่องคลอด ทวารหนัก ปาก หรือตา หากใช้สารใดไปแล้วและมีอาการแสบมาก บวม หรือมองเห็นผิดปกติ ให้แจ้งเจ้าหน้าที่ทันที
ไม่บีบแผล ไม่กรีด และไม่ดูดแผล
การทำให้แผลบาดเจ็บเพิ่มไม่ได้ทำให้ประเมินความเสี่ยงง่ายขึ้น และอาจเพิ่มปัญหาอื่น ควรล้างอย่างอ่อนโยน ปิดแผลตามความเหมาะสม และไปพบผู้ให้บริการ
ไม่รออาการ
HIV ระยะแรกอาจไม่มีอาการ หรือมีอาการที่ไม่จำเพาะ การรอไข้ ผื่น หรือต่อมน้ำเหลืองโตจึงไม่ใช่วิธีตัดสินใจเรื่อง PEP หน้าต่างเวลา 72 ชั่วโมงเริ่มนับจากเวลาที่เกิดเหตุ ไม่ได้นับจากเวลาที่เริ่มมีอาการ
ไม่รอผลตรวจของอีกฝ่ายก่อนขอคำแนะนำ
ถ้ายังอยู่ในช่วง 72 ชั่วโมง ให้ไปประเมินก่อน บุคลากรทางการแพทย์สามารถปรับแผนภายหลังเมื่อมีข้อมูลเพิ่มได้ CDC ระบุว่าหากมีข้อบ่งชี้ ไม่ควรชะลอยาเข็มแรกเพียงเพราะกำลังรอผลตรวจทางห้องปฏิบัติการ
ก่อนออกจากบ้าน เตรียมข้อมูลเท่าที่มี
ข้อมูลต่อไปนี้ช่วยให้การสนทนากระชับขึ้น แต่ถ้าจำไม่ได้ครบก็ยังควรไปทันที:
- วันและเวลาที่เกิดเหตุโดยประมาณ
- ชนิดของการสัมผัส เช่น เพศสัมพันธ์ทางช่องคลอดหรือทวารหนัก เข็มทิ่ม หรือเลือดกระเด็น
- มีถุงยางหรือไม่ และถุงยางแตก หลุด หรือรั่วอย่างไร
- บริเวณที่สัมผัสและมีแผลอยู่ก่อนหรือไม่
- ข้อมูลสถานะ HIV หรือ viral load ของอีกฝ่าย หากทราบโดยสมัครใจ
- เคยใช้ PrEP หรือ PEP หรือไม่ และกินครั้งล่าสุดเมื่อไร
- รายการยาประจำ อาหารเสริม โรคประจำตัว การแพ้ยา และความเป็นไปได้ของการตั้งครรภ์
ไม่จำเป็นต้องนำอีกฝ่ายมาด้วย และไม่ควรบังคับให้อีกฝ่ายเปิดเผยผลตรวจ การประเมินสามารถเริ่มจากข้อมูลที่ผู้มารับบริการมีในขณะนั้น
ไปถึงสถานพยาบาลแล้วจะเกิดอะไรขึ้น
ผู้ให้บริการจะซักลักษณะการสัมผัส ประเมินเวลาที่ผ่านไป ตรวจ HIV ตั้งต้น และอาจพิจารณาการตรวจอื่นตามสถานการณ์ ผลลบในวันเดียวกับเหตุการณ์ไม่สามารถยืนยันว่าเหตุการณ์ครั้งนี้ไม่ทำให้ติดเชื้อ เพราะยังอยู่ในช่วงที่การตรวจอาจไม่พบเชื้อ
หากประเมินแล้วมีข้อบ่งชี้ PEP ควรเริ่มเร็วที่สุดและใช้ต่อเนื่องตามแผนที่ได้รับ WHO แนะนำให้จ่ายยาครบ 28 วัน ส่วนสูตรยาและการตรวจติดตามต้องพิจารณาตามประวัติสุขภาพ ยาที่ใช้อยู่ และแนวทางของสถานพยาบาล ไม่ควรซื้อหรือแบ่งยาต้านของผู้อื่นมากินเอง
ถ้าเกิน 72 ชั่วโมงแล้ว
อย่าพยายามชดเชยด้วยการสวนล้างหรือใช้สารเคมี ควรติดต่อสถานพยาบาลเพื่อประเมินการตรวจ HIV/STI การป้องกันการสัมผัสครั้งต่อไป และแผนติดตาม CDC โดยทั่วไปไม่แนะนำให้เริ่ม PEP เมื่อเกิน 72 ชั่วโมง แต่การดูแลไม่ได้จบลงตรงนั้น ผู้ให้บริการยังช่วยวางแผนตรวจและพิจารณา PrEP สำหรับความเสี่ยงในอนาคตได้
สรุปสำหรับนาทีนี้
- ล้างบริเวณภายนอกด้วยน้ำและสบู่อ่อนอย่างอ่อนโยน
- หากเข้าตาหรือเยื่อบุ ให้ล้างด้วยน้ำสะอาดและไม่ขัดถู
- ไม่สวนล้าง ไม่ใช้สารเคมีรุนแรง และไม่ทำให้แผลบาดเจ็บเพิ่ม
- จดเวลาที่เกิดเหตุและติดต่อสถานพยาบาลทันที
- หากยังไม่เกิน 72 ชั่วโมง ให้ขอประเมิน PEP โดยเร็ว ไม่ต้องรออาการหรือรอข้อมูลครบ
บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไป ไม่ใช้แทนการประเมินทางการแพทย์ หากกำลังอยู่ในช่วง 72 ชั่วโมงหลังเหตุการณ์ ให้ติดต่อสถานพยาบาลทันที
หลังเสี่ยง HIV ควรถามอะไรเรื่อง PEP กับคลินิก
บอกเวลาที่เกิดเหตุ ลักษณะการสัมผัส การใช้ถุงยางหรือ PrEP ยาประจำ และประวัติแพ้ยาเท่าที่ทราบ ไม่จำเป็นต้องรอข้อมูลครบก่อนเดินทาง หากยังไม่เกิน 72 ชั่วโมง เวลาเป็นเรื่องสำคัญ
อ่านต่อได้ที่ ลืมกิน PEP หนึ่งมื้อควรทำอย่างไร และ อยากหยุด PEP เพราะผลข้างเคียงควรทำอย่างไร
คำถามที่พบบ่อย
ล้างทันทีแล้วไม่ต้องขอ PEP ได้ไหม
การล้างช่วยทำความสะอาดภายนอก แต่ไม่สามารถแทนการประเมิน PEP ได้ หากเหตุเกิดไม่เกิน 72 ชั่วโมงให้ติดต่อบริการทันที
ควรใช้น้ำยาฆ่าเชื้อหรือแอลกอฮอล์ล้างไหม
ไม่ควรใช้สารเคมีรุนแรงกับแผลหรือเยื่อบุ เพราะอาจทำให้ระคายเคืองหรือบาดเจ็บเพิ่ม ใช้น้ำสะอาดและสบู่อ่อนกับผิวภายนอกก็พอ
เกิน 72 ชั่วโมงแล้วควรทำอย่างไร
ยังควรติดต่อคลินิกเพื่อวางแผนตรวจ HIV และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ รวมถึงถามเรื่อง PrEP สำหรับการป้องกันครั้งต่อไป
